पुस्तिका

महसूल अधिकारी पुस्तिका ०१ मध्ये महाराष्ट्रातील संपूर्ण महसूल विभाग कसा काम करतो याची माहिती दिलेली आहे. या विभागात अनेक शाखा व अधिकारी वेगवेगळी कामे करतात. त्यात पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

१. प्रशासकीय रचना (Administrative Structure)
महसूल विभागाची कामे राज्य → विभाग → जिल्हा → तालुका → गाव अशा पातळ्यांवर विभागलेली असतात. प्रत्येक पातळीवर वेगवेगळे अधिकारी काम पाहतात.
२. महसूल शाखेची कामे-ही शाखा जमीन, मालमत्ता, कर (राजस्व), शेतजमिनीचे रेकॉर्ड, नोंदी व पडताळणी अशी कामे करते.

३. कुलकायदा व खनिज शाखा – कार्यपद्धती
कुलकायदा शाखा: जमीन हक्क, मालकी हक्क, शेतकऱ्यांचे अधिकार याबाबतचे कायदे पाळते.
खनिज शाखा: जमिनीखालच्या खनिजांचे उत्खनन, त्याचे नियम, परवाने आणि महसूल यांचे नियंत्रण करते.
४. आपत्ती व्यवस्थापन -पूर, दुष्काळ, वादळ, भूकंप अशा आपत्तीमध्ये मदत, सर्वेक्षण, आर्थिक सहाय्य व पुनर्वसनाची प्रक्रिया हाताळली जाते.
५. पुनर्वसन कार्य-आपत्तीमुळे किंवा सरकारी प्रकल्पांमुळे विस्थापित झालेल्या कुटुंबांचे पुनर्वसन, घर-जमीन वाटप व आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देणे.
६. कर वसुली-जमीन महसूल, दंड, शुल्क आणि इतर सरकारी करांची वसुली करणे.
७. उपविभागीय अधिकारी व तहसीलदारांची जबाबदारी
उपविभागीय अधिकारी (SDO/SDM): कायदा-सुव्यवस्था, महसूल अपील, जमिनीचे वाद, परवाने इ.
तहसीलदार: जमाबंदी, जमीन नोंदी, प्रमाणपत्रे, कर वसुली, तालुक्यातील महसुली कामाचे नियंत्रण.
नोंदणी–मुद्रांक विभागाचे काम-मालमत्ता खरेदी-विक्री नोंदणी, दस्त नोंदणी, मुद्रांक शुल्क वसुली यांसंबंधी कामे.
जमाबंदी विभागातील जिल्हाधिकाऱ्यांची भूमिका-जिल्ह्यातील जमीन नोंदी, जमीन वाद, सर्वेक्षण, महसुली न्यायालयीन कामे व मोठ्या निर्णयांचे नियंत्रण.
तलाठ्यांच्या महसुली कामाचे वेळापत्रक-तलाठी हे गावपातळीवरील अधिकारी असून 7/12 नोंदी, पीक पाहणी, वसुली, प्रमाणपत्रे व गावातील दैनंदिन महसुली कामे ठरलेल्या वेळापत्रकानुसार करतात.

📘 महसूल अधिकारी पुस्तिका – भाग ०2
1. गृह शाखा / हिशोब / सामान्य शाखा

गृह शाखेमध्ये कायदा-सुव्यवस्था, आपत्कालीन स्थिती, जिल्हा-स्तरीय प्रशासनाचे निर्देश येतात.हिशोब / सामान्य शाखेमध्ये महसूल वसुली, रोख वह्या, रजिस्टर, अहवाल, कार्यालयीन नोंदी यांचे नियमन होते.

2. पुरवठा शाखा (Supply Department)

शिधापत्रिका, रेशन कार्ड, खाद्यधान्य वितरण, पीडीएस दुकाने, पुरवठा तपासणी आणि तक्रारी यांचे नियमन या शाखेतून होते.

3. राजशिष्टाचार (Protocol Duties)

शासकीय कार्यक्रमांचे आयोजन, व्ही.आय.पी. भेटींचे समन्वय, अधिकृत स्वागत, दौर्‍यांचे नियोजन आणि सुरक्षा व्यवस्थेची देखरेख.

4. नगरपरिषद / नगरपालिका प्रशासन

शहरी भागातील कर वसुली, बांधकाम परवानग्या, स्वच्छता, आरोग्य सेवा, स्थानिक विकास कामे आणि निवडणूक व प्रशासकीय कामकाजाची पाहणी.

5. ग्रामपंचायत प्रशासन

ग्रामसभांचे रेकॉर्ड, ग्रामविकास योजना, कर वसुली, जलसंधारण, स्वच्छता, रस्ते, पाणी योजना, आणि स्थानिक प्रशासनावर महसूल अधिकाऱ्यांची देखरेख.

6. लोकसभा व विधानसभा जिल्हा निवडणूक अधिकाऱ्यांची भूमिका

मतदार यादी पुनरिक्षण, मतदान केंद्र नियोजन, मतदान साहित्य, प्रशिक्षण, मॉनिटरिंग, आचारसंहिता पालन, निकाल प्रक्रिया यांचे संपूर्ण व्यवस्थापन.

7. संजय गांधी निराधार योजना

गरीब आणि निराधार नागरिकांसाठी आर्थिक सहाय्याची योजना. पात्रता तपासणी, घरभेट, अहवाल, प्रस्ताव पाठवणे आणि लाभार्थ्यांना मदत मंजूर करणे.

8. जिल्हा नियोजन समितीचे सदस्य सचिव म्हणून जिल्हाधिकारी यांची भूमिका

जिल्ह्यातील विकास कामांचा आराखडा तयार करणे, निधी वाटप, विविध विभागांचे समन्वय, जिल्हा वार्षिक योजना मंजुरी आणि अंमलबजावणीची देखरेख.

9. रोजगार हमी योजना शाखा / मनरेगा (MGNREGA)

श्रमिक नोंदणी, कामे मंजूर करणे, मजुरी देयके, काम तपासणी, ग्रामपंचायतींसोबत समन्वय, निधी वितरण आणि प्रगती अहवाल.

10. महसूल अधिकाऱ्यांच्या अध्यक्षतेतील समित्या व अधिकार

आपत्ती व्यवस्थापन, सामाजिक न्याय, कृषी व जलसंधारण, पंचायत समिती, शैक्षणिक समित्या अशा विविध समित्यांचे अध्यक्षपद आणि त्यातील निर्णय व अंमलबजावणीचे अधिकार.

11. महसूल अधिकारी यासाठी महत्वाचे कायदे आणि नियम

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता,आपत्ती व्यवस्थापन कायदा,पंचायत राज अधिनियम,शिधावाटप / पीडीएस नियम,निवडणूक आयोगाचे कायदे,शासकीय सेवा नियम.

अधिक माहितीसाठी कृपया पीडीएफ लिंकवर क्लिक करा-

*बाळाचे पहिले सुवर्णमयी 1,000 दिवस* म्हणजे मातेच्या गर्भधारणेपासून जन्म झालेल्या बाळाच्या दुसऱ्या वाढदिवसापर्यंतचा काळ असून एकूणच हा कालावधी बाळाच्या शारीरिक वाढीसाठी, मेंदूच्या विकासासाठी आणि आयुष्यभराच्या सुदृढ व सक्षम आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. या काळात मेंदूचा विकास झपाट्याने होतो आणि बाळाच्या मेंदूची वाढ या टप्प्यात 80% होते. गर्भावस्थेच्या काळात मातेचे व गर्भाचे आरोग्य व पोषण, जन्मानंतर पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ स्तनपान, सहा महिन्यांनंतर योग्य वेळी सकस पूरक आहार, दोन वर्षांपर्यंत स्तनपान सुरू ठेवणे, नियमित आरोग्य तपासणी, लसीकरण, स्वच्छता तसेच प्रेमळ व प्रतिसादात्मक काळजी या सर्व गोष्टी मातेसाठी व बाळासाठी अत्यावश्यक आहेत. या पहिल्या 1,000 दिवसांत मातेच्या व बाळाच्या सुपोषणाकडे विशेष लक्ष न दिल्यास किंवा दुर्लक्ष झाल्यास मेंदूचा विकास कमी होणे, वाढ खुंटते, कुपोषणाची समस्या निर्माण होते व विविध संसर्गजण्य आजारांचा धोका वाढतो असे दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतात, म्हणून हा काळ बाळाचे निरोगी व सक्षम भविष्य घडविण्यासाठी एक सुवर्णकाळ संबोधला जातो, या कालावधीत मातेची व बाळाची काळजी घेणे व त्यांना सौहार्दपूर्ण वातावरणाची निर्मिती करून देणे कुटुंबांची व समाजाची सामाजिक व सामूहिक जबाबदारी आहे त्यामुळे या पुस्तकाचे महत्व खूप महत्वाचे व अधोरेखित केलेले आहे.